تشريعى كند و بفرمايد خداى تعالى هرگز اين عمل را مباح نكرده و تا ابد نيز مباح نمىكند ، و او كشتن مؤمن ، مؤمن ديگر را تحريم كرده ، مگر در يك صورت و آن صورت خطا است ، چون در اين فرض - كه قاتل قصد كشتن مؤمن ندارد يا بدين جهت كه اصلا قصد كشتن را ندارد و يا اگر قصد دارد به اين خيال قصد كرده كه طرف كافرى است جائز القتل - در مورد كشتن او هيچ حرمتى تشريع نشده . ولى جمعى از مفسرين گفته‌اند : استثناى * ( « إِلَّا خَطَأً » ) * منقطع است و در توجيه گفتار خود گفته‌اند : اگر جمله : * ( « إِلَّا خَطَأً » ) * را حمل بر حقيقت استثناء نكرديم براى اين بود كه اگر اينطور حمل مىكرديم برگشت معنايش به امر به قتل خطا و يا حد اقل مباح بودن آن مىشد و معنايش اين مىشد كه مؤمنين بايد - و يا حد اقل مىتوانند - به خطا مؤمنين را بكشند ، اين بود توجيه مفسرين مزبور . و خواننده محترم توجه فرمودند كه حمل كردن بر حقيقت استثناء جز به رفع حرمت از قتل خطايى و يا عدم وضع حرمت در آن منتهى نمىشود و ساده تر بگويم اگر استثناء را حمل بر استثناى حقيقى كنيم ، بيش از اين لازمه اى ندارد كه آيه شريفه مىخواهد بفرمايد : قتل عمدى حرام است ، اما قتل خطايى حرمتش برداشته شده ، يا اصلا حرمتى برايش وضع نشده است . و قطعا هيچ محذورى در اين لازمه نيست ، پس حق مطلب همين است كه استثناى حقيقى و متصل است . * ( « وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً ) * . . . * ( يَصَّدَّقُوا » ) * كلمه « تحرير » مصدر باب تفعيل و به معناى آزاد كردن برده است . و كلمه « رقبه » به معناى گردن است ، و ليكن استعمال آن مجازا در نفس انسان مملوك شايع شده ، آزاد كردن برده را ( عتق رقبه ) گفته‌اند و كلمه : « ديه » به معناى خونبها است ، يعنى مالى كه از طرف جانى به شخص جنايت شده - اگر عضوى از دست داده باشد - و يا به ورثه او - اگر كشته شده باشد - مىدهند و معناى آيه اين است كه هر كس مؤمنى را بطور خطايى به قتل برساند بر او واجب مىشود يك برده مؤمن را آزاد كند و خونبهايى هم به اهل مقتول بدهد ، مگر آنكه اهل مقتول خونبها را به وى صدقه دهند و خلاصه او را از دادن خونبها عفو نمايند ، كه در اين صورت ديگر دادن ديه واجب نيست . * ( « فَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ . . . » ) * ضمير در « كان - بوده باشد » به مؤمن مقتول بر مىگردد و منظور از قومى كه عدو شما باشند همان كفارى است كه سر جنگ با مسلمانان داشتند و معناى آيه اين است كه اگر آنكه